Właściwa ocena stanu pasa wierzbowo-sosnowego po przejściu silnego wiatru lub burzy jest warunkiem wstępnym do planowania napraw. Pochopne usunięcie drzew pozornie uszkodzonych, które mogą się zregenerować, niepotrzebnie zwiększa luki w strukturze ochronnej. Z drugiej strony pozostawienie drzew niestabilnych stanowi ryzyko zarówno dla infrastruktury rolniczej, jak i dla ludzi pracujących w pobliżu pola.
Kiedy oceniać — czas obserwacji
Pierwsza ocena wizualna powinna odbyć się możliwie szybko po ustąpieniu zjawiska atmosferycznego, jednak z zachowaniem ostrożności — pochylone drzewa z naprężonymi korzeniami mogą opadać jeszcze przez kilka godzin po burzy. Bezpieczna odległość obserwacji to co najmniej półtorej wysokości drzewa.
Szczegółowa ocena kondycji korzeni i stabilności pni jest miarodajna dopiero po kilku tygodniach od zdarzenia. W tym czasie drzewa odchylone, ale żywe, wykażą oznaki odrastania lub dalszego zasychania.
Ocena wizualna — czego szukać
Przy ocenie wizualnej pasa należy przejść wzdłuż całej jego długości po obu stronach i odnotować następujące typy uszkodzeń:
Złomy
Złom to przerwanie ciągłości pnia na określonej wysokości. U sosen złomy najczęściej występują w połowie wysokości drzewa lub w obrębie korony. U wierzb złomy mają zazwyczaj bardziej postrzępiony charakter ze względu na różne mechaniczne właściwości drewna. Pniak po złomie należy sprawdzić pod kątem obecności zgnilizny — jeżeli drewno jest brązowe lub kruche w środku, drzewo było osłabione przed burzą i zostało powalione w wyniku działania wiatru na wcześniej uszkodzony pień.
Wywroty
Wywrót to drzewo wyrwane z korzeniami. Rozróżnia się:
- Wywrót pełny — bryła korzeniowa całkowicie uniesiona, pień leży na ziemi
- Wywrót częściowy — drzewo pochylone pod znacznym kątem, część korzeni zerwana, ale połączenie z glebą zachowane
Przy wywrotach częściowych na glebach wilgotnych istnieje możliwość powrotnego ukorzenienia, jeżeli drzewo zostanie wyprostowane i podparte w ciągu kilku tygodni.
Rozchwianie korzeniowe
Jest to uszkodzenie najtrudniejsze do wykrycia wizualnie. Drzewo stoi pionowo i wygląda na zdrowe, ale intensywne kołysanie podczas burzy zerwało część korzeni bocznych i uszkodziło strefę kontaktu korzeni z glebą. Oznaki rozchwiania to: otwarte szczeliny w glebie wokół pnia w promieniu do jednego metra, dźwięk grzęźnięcia przy naciskaniu pnia i widoczne unoszenie się brył gleby przy ruszaniu pnia.
Wierzby wykazują większą tolerancję na rozchwianie korzeniowe niż sosny, ponieważ szybciej regenerują system korzeniowy. Sosna pozbawiona ponad połowy korzeni bocznych zazwyczaj nie przeżywa kolejnego sezonu wegetacyjnego.
Pomiarowa ocena stopnia uszkodzenia pasa
Dla planowania odbudowy przydatne jest określenie procentowego udziału uszkodzonych drzew w ogólnej liczbie drzew pasa. W tym celu wyznacza się odcinki pomiarowe co 50 metrów długości pasa i zlicza drzewa w każdej kategorii.
| Udział uszkodzonych drzew | Kwalifikacja pasa | Zalecane podejście |
|---|---|---|
| poniżej 20% | Szkody punktowe | Uzupełnienie luk, bez przebudowy |
| 20–50% | Szkody częściowe | Selektywne usuwanie, uzupełnienie nasadzeniami |
| powyżej 50% | Szkody rozległe | Przebudowa znacznego odcinka lub całego pasa |
Ocena zachowania funkcji wiatrochronnej
Sama liczba usuniętych lub uszkodzonych drzew nie decyduje o utracie funkcji wiatrochronnej pasa. Decyduje przede wszystkim ciągłość i szczelność bariery. Pas z dużym odsetkiem uszkodzeń skupionych na jednym odcinku może być bardziej zdegradowany funkcjonalnie niż pas z równomiernie rozmieszczonymi lukami.
W ocenie funkcji wiatrochronnej pomocna jest obserwacja zachowania pola po stronie zawietrznej po kolejnym wietrznym dniu — widoczny ruch gleby lub piasku wzdłuż gruntu wskazuje na utratę skuteczności bariery na danym odcinku.
Polne pasy wiatrochronne — widok z powietrza. Fot. Erwin Cole, USDA NRCS, domena publiczna
Dokumentacja — po co i jak
Udokumentowanie szkód fotograficznie przed rozpoczęciem prac ma znaczenie praktyczne:
- jest podstawą do ubiegania się o ewentualne wsparcie z programów rolnośrodowiskowych lub funduszy leśnych
- pozwala porównać stan pasa sprzed i po odbudowie
- stanowi materiał do oceny, jakie gatunki i układy przestrzenne wykazały największą odporność
Zdjęcia powinny zawierać widok ogólny pasa (z obu stron) oraz zbliżenia charakterystycznych uszkodzeń z zaznaczoną skalą lub punktem odniesienia.
Informacje o konkretnych działaniach naprawczych po dokonanej ocenie zawiera artykuł Odbudowa pasa wierzbowo-sosnowego po burzy.
